Οι Ιερές Εικόνες

Η θεολογία των εικόνων

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία οι εικόνες δεν είναι απλώς θρησκευτική τέχνη ή εποπτικά μέσα. Είναι μάρτυρες της πραγματικότητας της παρουσίας του Θεού.

• Η Ενανθρώπηση: Το θεολογικό θεμέλιο των εικόνων είναι η Ενανθρώπηση. Επειδή «ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν» (Ιω. 1:14), ο Θεός, που είναι αόρατος, έγινε ορατός. Γι’ αυτό μπορεί να εικονιστεί. Η άρνηση της εικόνας είναι στην ουσία άρνηση της πραγματικότητας του ανθρώπινου σώματος του Χριστού.

• Παράθυρο στη Βασιλεία: Οι εικόνες είναι μάρτυρες της Βασιλείας του Θεού. Δεν μας θυμίζουν απλώς το παρελθόν· κάνουν το άγιο πρόσωπο πνευματικά παρόν σε εμάς.

Το τέμπλο και η αρχιτεκτονική του ναού

Το τέμπλο (εικονοστάσιο) δεν υπάρχει για να κρύβει το Ιερό Βήμα, αλλά για να δείχνει την ενότητά μας με τον Χριστό και τους Αγίους.

• Η Ωραία Πύλη: Η κεντρική πύλη εικονίζει την είσοδο στη Βασιλεία. Συνήθως φέρει τον Ευαγγελισμό (την αρχή της σωτηρίας) και τους τέσσερις Ευαγγελιστές (τους κήρυκες του Ευαγγελίου). Πάνω από αυτήν βρίσκεται ο Μυστικός Δείπνος, που δείχνει ότι η Εκκλησία είναι η αδιάκοπη συμμετοχή στο τραπέζι της Βασιλείας.

• Η διάταξη: Δεξιά της πύλης είναι ο Χριστός· αριστερά η Θεοτόκος.

• Η αρχιτεκτονική του ναού:

  • Ο Παντοκράτωρ: Στο κέντρο του τρούλου ή της οροφής, εξουσιάζει τα πάντα.

  • Η Θεοτόκος: Στην κόγχη πάνω από την Αγία Τράπεζα, εικονίζει την Εκκλησία ως «Χώρα τοῦ Ἀχωρήτου».

Η Εικονομαχία (726–843 μ.Χ.)

Για περισσότερο από έναν αιώνα η Βυζαντινή Αυτοκρατορία διχάστηκε από τη διαμάχη που είναι γνωστή ως Εικονομαχία.

Α΄ περίοδος: οι Ίσαυροι αυτοκράτορες (726–787)

• Η επίθεση: Ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄, αποδίδοντας στην «ειδωλολατρία» της Εκκλησίας τις στρατιωτικές ήττες από τους μουσουλμάνους και τις φυσικές καταστροφές, απαγόρευσε την τιμή των εικόνων το 726 μ.Χ. Ο γιος του, ο Κωνσταντίνος Ε΄, κλιμάκωσε τον διωγμό, συγκαλώντας το 754 μ.Χ. ψευδοσύνοδο που καταδίκασε τις εικόνες ως «κακή τέχνη» και «νεκρή ύλη».

• Η υπεράσπιση: Τη θεολογική υπεράσπιση ηγήθηκε ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Υποστήριξε ότι:

  • Η ύλη είναι καλή: «Οὐ προσκυνῶ τὴν ὕλην, προσκυνῶ δὲ τὸν τῆς ὕλης δημιουργόν, τὸν ὕλην δι’ ἐμὲ γενόμενον».

  • Τιμή και λατρεία: Διέκρινε ανάμεσα στη λατρεία (την απόλυτη λατρεία που οφείλεται μόνο στον Θεό) και στην προσκύνηση (τη σχετική τιμή που αποδίδεται στους αγίους και στις εικόνες).

• Η αναστήλωση (787 μ.Χ.): Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Νίκαια Β΄) συγκλήθηκε από την αυτοκράτειρα Ειρήνη. Βεβαίωσε επίσημα ότι οι εικόνες πρέπει να τιμώνται, και ότι «ἡ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει».

Β΄ περίοδος: η τελική σύγκρουση (815–843)

• Η αναβίωση: Μετά από στρατιωτικές ήττες, ο αυτοκράτορας Λέων Ε΄ επανέφερε την Εικονομαχία το 815 μ.Χ., πιστεύοντας ότι οι εικονόφιλοι αυτοκράτορες είχαν χάσει την εύνοια του Θεού.

• Η υπεράσπιση: Την αντίσταση ηγήθηκαν οι μοναχοί, κυρίως ο Όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, που αρνήθηκε να σταματήσει να τιμά τις ιερές εικόνες, παρά τη φυλάκιση και την εξορία.

• Ο θρίαμβος της Ορθοδοξίας (843 μ.Χ.): Η διαμάχη τελείωσε οριστικά επί της αντιβασίλισσας αυτοκράτειρας Θεοδώρας. Την πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής του 843 μ.Χ. οι εικόνες αναστηλώθηκαν οριστικά με μεγάλη λιτανεία. Το γεγονός αυτό εορτάζεται κάθε χρόνο ως η Κυριακή της Ορθοδοξίας.