Το λειτουργικό νόημα της Μεγάλης Εβδομάδας

Το Σάββατο του Λαζάρου

«Τὴν ψυχωφελῆ πληρώσαντες Τεσσαρακοστήν… καὶ τὴν ἁγίαν Ἑβδομάδα τοῦ Πάθους σου αἰτοῦμεν κατιδεῖν».

Με τα λόγια αυτά, που ψάλλονται στον Εσπερινό της Παρασκευής, η Τεσσαρακοστή φτάνει στο τέλος της και εισερχόμαστε στην ετήσια ανάμνηση του Πάθους, του θανάτου και της Ανάστασης του Χριστού. Αρχίζει με το Σάββατο του Λαζάρου.

Η διπλή εορτή της ανάστασης του Λαζάρου και της Εισόδου του Κυρίου στα Ιεροσόλυμα (Κυριακή των Βαΐων) περιγράφεται στα λειτουργικά κείμενα ως «αρχή του Σταυρού» και πρέπει να κατανοείται μέσα στο πλαίσιο της Μεγάλης Εβδομάδας. Το κοινό απολυτίκιο αυτών των ημερών βεβαιώνει ρητά ότι, ανασταίνοντας τον Λάζαρο από τους νεκρούς, ο Χριστός επιβεβαίωσε την αλήθεια της κοινής ανάστασης.

Έχει μεγάλη σημασία ότι οδηγούμαστε στο σκοτάδι του Σταυρού από μία από τις δώδεκα μεγάλες εορτές της Εκκλησίας. Φως και χαρά λάμπουν όχι μόνο στο τέλος της Μεγάλης Εβδομάδας αλλά και στην αρχή της.

Όλοι όσοι γνωρίζουν την ορθόδοξη λατρεία ξέρουν τον ιδιαίτερο, σχεδόν παράδοξο χαρακτήρα αυτής της αναστάσιμης ακολουθίας, που τελείται Σάββατο, ημέρα συνήθως αφιερωμένη στη λειτουργική μνήμη των κεκοιμημένων. Η χαρά που διαπερνά αυτές τις ακολουθίες τονίζει ένα κεντρικό θέμα: την επερχόμενη νίκη του Χριστού επί του Άδη.

• Ο Άδης είναι ο βιβλικός όρος για εκείνο το αναπόφευκτο σκοτάδι και την καταστροφή που καταπίνει κάθε ζωή και δηλητηριάζει με τη σκιά του ολόκληρο τον κόσμο.

• Τώρα, με την ανάσταση του Λαζάρου, «ο θάνατος αρχίζει να τρέμει».

Η αποφασιστική μονομαχία ανάμεσα στη Ζωή και στον Θάνατο αρχίζει εδώ και μας δίνει το κλειδί για ολόκληρο το λειτουργικό μυστήριο του Πάσχα. Στην αρχαία Εκκλησία το Σάββατο του Λαζάρου ονομαζόταν «προαναγγελία του Πάσχα»· προαναγγέλλει το θαυμαστό φως και την ειρήνη του επόμενου Σαββάτου, του Μεγάλου και Αγίου Σαββάτου, της ημέρας του Ζωηφόρου Τάφου.

Κυριακή των Βαΐων: η Είσοδος

Από λειτουργική άποψη, το Σάββατο του Λαζάρου είναι η προεόρτια ημέρα της Κυριακής των Βαΐων, της Εισόδου του Κυρίου μας στα Ιεροσόλυμα. Οι δύο εορτές έχουν κοινό θέμα τον θρίαμβο και τη νίκη.

• Το Σάββατο φανερώνει τον Εχθρό, που είναι ο Θάνατος.

• Η Κυριακή των Βαΐων αναγγέλλει το νόημα της νίκης ως θριάμβου της Βασιλείας του Θεού και ως αποδοχής από τον κόσμο του μόνου Βασιλιά του, του Ιησού Χριστού.

Στη ζωή του Ιησού η επίσημη είσοδος στην Αγία Πόλη ήταν ο μόνος ορατός θρίαμβος. Ως εκείνη την ημέρα απέρριπτε σταθερά κάθε προσπάθεια να Τον δοξάσουν. Έξι ημέρες όμως πριν από το Πάσχα, προκάλεσε ο ίδιος και διευθέτησε αυτή τη δοξολογία, εκπληρώνοντας την προφητεία του Ζαχαρία:

«Ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου ἔρχεταί σοι πραῢς καὶ ἐπιβεβηκὼς ἐπὶ ὄνον» (Ζαχ. 9:9· Ματθ. 21:5).

Έδειξε καθαρά ότι ήθελε να Τον επευφημήσουν και να Τον αναγνωρίσουν ως τον Μεσσία, τον Βασιλιά και τον Λυτρωτή του Ισραήλ. Οι ευαγγελικές διηγήσεις τονίζουν όλα αυτά τα μεσσιανικά γνωρίσματα: τα βάγια, την κραυγή του πλήθους «Ὡσαννά» και την αναγνώριση του Ιησού ως Υιού του Δαβίδ.

Η ιστορία του Ισραήλ φτάνει τώρα στο τέλος της. Σκοπός αυτής της ιστορίας ήταν να προετοιμάσει τη Βασιλεία του Θεού, και τώρα εκπληρώνεται. Διότι ο Βασιλιάς εισέρχεται στην Αγία Πόλη Του και εγκαινιάζει τη Βασιλεία Του.

Τι σημαίνει αυτό για εμάς σήμερα

Με τα βάγια στα χέρια ταυτιζόμαστε με τον λαό της Ιερουσαλήμ, υποδεχόμαστε τον ταπεινό Βασιλιά και Του ψάλλουμε «Ὡσαννά». Αυτό είναι:

• Ομολογία μας ότι ο Χριστός είναι ο Βασιλιάς και Κύριός μας.

• Υπενθύμιση του Βαπτίσματός μας, όπου γίναμε πολίτες της Βασιλείας Του και υποσχεθήκαμε την απόλυτη αφοσίωσή μας σε αυτήν.

• Αναγνώριση της Ιερουσαλήμ ως του μυστικού κέντρου του κόσμου και του κέντρου της ιστορίας της σωτηρίας.

Η Βασιλεία που εγκαινιάζεται στην Ιερουσαλήμ είναι οικουμενική Βασιλεία. Όταν παίρνουμε ένα βάιο από τον ιερέα, ανανεώνουμε τον όρκο μας στον Βασιλιά μας και ομολογούμε ότι καθετί στη ζωή μας ανήκει στον Χριστό. Διακηρύσσουμε την πλήρη ευθύνη της Εκκλησίας για την ανθρώπινη ιστορία.

Ο δρόμος του Σταυρού

Ξέρουμε όμως ότι ο Βασιλιάς που επευφημούμε σήμερα βαδίζει προς τον Γολγοθά, προς τον Σταυρό και προς τον τάφο. Αυτός ο σύντομος θρίαμβος δεν είναι παρά ο πρόλογος της θυσίας Του.

Τα βάγια στα χέρια μας σημαίνουν την ετοιμότητα και την προθυμία μας να Τον ακολουθήσουμε σε αυτόν τον θυσιαστικό δρόμο. Διακηρύσσουν την πίστη μας στην τελική νίκη του Χριστού. Ο κόσμος μπορεί να ζει σαν να μην πέθανε ο Θεός επάνω στον Σταυρό και σαν να μην αναστήθηκε ο άνθρωπος μέσα σε Εκείνον, αλλά εμείς, ως Ορθόδοξοι χριστιανοί, πιστεύουμε στον ερχομό της Βασιλείας, όπου «ἔσται ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσι».

Μεγάλη Δευτέρα, Μεγάλη Τρίτη, Μεγάλη Τετάρτη: το Τέλος

Οι τρεις αυτές ημέρες, που η Εκκλησία τις ονομάζει Μεγάλες και Άγιες, έχουν μέσα στη λειτουργική εξέλιξη της Μεγάλης Εβδομάδας έναν πολύ συγκεκριμένο σκοπό. Τοποθετούν όλους τους εορτασμούς της στην προοπτική του Τέλους· μας υπενθυμίζουν το εσχατολογικό νόημα του Πάσχα.

Οι ακολουθίες του Νυμφίου

Τα βράδια της Κυριακής των Βαΐων, της Μεγάλης Δευτέρας και της Μεγάλης Τρίτης, η Εκκλησία προλαμβάνει τα θέματα των επόμενων ημερών με τις ακολουθίες του Όρθρου, γνωστές ως ακολουθίες του Νυμφίου. Η κεντρική εικόνα που προβάλλεται στους πιστούς είναι ο Χριστός ο Νυμφίος, που όμως δεν εικονίζεται μέσα στη δόξα· φορά το ακάνθινο στεφάνι και την πορφυρή χλαμύδα του εμπαιγμού.

Το τροπάριο που επαναλαμβάνεται αυτά τα βράδια δίνει τον τόνο της επείγουσας εγρήγορσης:

«Ἰδοὺ ὁ Νυμφίος ἔρχεται ἐν τῷ μέσῳ τῆς νυκτός, καὶ μακάριος ὁ δοῦλος ὃν εὑρήσει γρηγοροῦντα· ἀνάξιος δὲ πάλιν ὃν εὑρήσει ῥᾳθυμοῦντα».

Μέσα από τις παραβολές της άκαρπης συκιάς και των δέκα παρθένων, οι ακολουθίες αυτές τονίζουν ότι η Βασιλεία του Θεού είναι κοντά και ότι πρέπει να είμαστε πνευματικά ξύπνιοι. Ο Νυμφίος δεν έρχεται σε κοσμικό συμπόσιο, αλλά στον Σταυρό, και ο νυμφώνας Του είναι ο Τάφος. Καλούμαστε να κρατάμε αναμμένες τις λαμπάδες της ψυχής μας με μετάνοια και καλά έργα, μήπως κλειστούν οι θύρες της Βασιλείας μπροστά μας.

Το τέλος της «κανονικής» ζωής

Πολύ συχνά η Μεγάλη Εβδομάδα θεωρείται μία από τις όμορφες παραδόσεις ή συνήθειες, ένα αυτονόητο μέρος του ημερολογίου μας. Τη θεωρούμε δεδομένη και τη χαιρόμαστε ως ένα αγαπημένο ετήσιο γεγονός που τηρούμε από παιδιά. Θαυμάζουμε την ομορφιά των ακολουθιών, τη μεγαλοπρέπεια των τελετών και, τέλος, μας αρέσει η φασαρία γύρω από το πασχαλινό τραπέζι. Κι όταν όλα αυτά τελειώσουν, επιστρέφουμε στην κανονική μας ζωή. Καταλαβαίνουμε όμως ότι, όταν ο κόσμος απέρριψε τον Σωτήρα του, όταν ο Ιησούς «ἤρξατο λυπεῖσθαι καὶ ἀδημονεῖν… περίλυπός ἐστιν ἡ ψυχή μου ἕως θανάτου», όταν πέθανε επάνω στον Σταυρό, η «κανονική ζωή» έφτασε στο τέλος της;

Διότι «κανονικοί» άνθρωποι ήταν εκείνοι που φώναζαν «Σταύρωσον αὐτόν!», που Τον έφτυσαν και Τον κάρφωσαν στον Σταυρό. Τον μίσησαν και Τον σκότωσαν ακριβώς επειδή τάραζε την κανονική τους ζωή. Ήταν πράγματι ένας απόλυτα «κανονικός» κόσμος, που προτίμησε το σκοτάδι και τον θάνατο από το φως και τη ζωή. Με τον θάνατο του Ιησού αυτός ο «κανονικός» κόσμος, αυτή η «κανονική» ζωή, καταδικάστηκαν αμετάκλητα· ή μάλλον, φανέρωσαν την αληθινή και αφύσικη φύση τους, την ανικανότητά τους να δεχθούν το φως.

«Νῦν κρίσις ἐστὶ τοῦ κόσμου τούτου» (Ιω. 12:31).

Το Πάσχα του Ιησού σήμανε το τέλος «αυτού του κόσμου», και από τότε ο κόσμος αυτός βρίσκεται στο τέλος του. Αυτό το τέλος μπορεί να διαρκέσει εκατοντάδες αιώνες· αυτό δεν αλλάζει τη φύση του χρόνου στον οποίο ζούμε ως έσχατου χρόνου. «Παράγει γὰρ τὸ σχῆμα τοῦ κόσμου τούτου» (Α΄ Κορ. 7:31).

Μεγάλη και Αγία Τετάρτη: το μυστήριο του Ευχελαίου

Φτάνοντας στη Μεγάλη και Αγία Τετάρτη, η λειτουργική προσοχή στρέφεται σε μια έντονη αντίθεση ανάμεσα σε δύο πρόσωπα: την αμαρτωλή γυναίκα που μετανόησε και άλειψε τα πόδια του Χριστού με πολύτιμο μύρο, και τον Ιούδα τον Ισκαριώτη, τον μαθητή που Τον πρόδωσε για τριάντα αργύρια. Η μία έδωσε ό,τι είχε από αγάπη· ο άλλος πούλησε τον Διδάσκαλό του από φιλαργυρία.

Απέναντι στη δική μας πνευματική αρρώστια και στη συνενοχή μας στις αμαρτίες του κόσμου, η Εκκλησία προσφέρει το βράδυ της Μεγάλης Τετάρτης το μυστήριο του Ευχελαίου. Η ακολουθία αυτή της χρίσης δεν είναι μαγική θεραπεία, ούτε είναι μόνο για τους ετοιμοθάνατους· είναι μυστήριο για τη θεραπεία ψυχής και σώματος όλων των Ορθοδόξων πιστών.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία αναγνωρίζει ότι οι σωματικές και οι πνευματικές ασθένειες είναι βαθιά συνδεδεμένες και πηγάζουν από την πεπτωκυία μας κατάσταση. Λαμβάνοντας το άγιο έλαιο ζητούμε το έλεος του Θεού, τη συγχώρηση των αμαρτιών μας και τη θεραπεία της συντριβής μας. Αυτή η βαθιά πράξη σωματικής και πνευματικής αποκατάστασης προετοιμάζει την καρδιά και το σώμα μας για να μετάσχουμε άξια στο μυστήριο του Μυστικού Δείπνου τη Μεγάλη Πέμπτη.

[Η μετάφραση των υπόλοιπων ενοτήτων – από τη Μεγάλη Πέμπτη έως το Μέγα Σάββατο – θα προστεθεί σύντομα.]