Η Θεοτόκος
Η Θεοτόκος: η Μητέρα του Θεού
Στην Ορθόδοξη Εκκλησία η Παρθένος Μαρία τιμάται πάνω από όλους τους αγίους και τους αγγέλους. Ονομάζεται Παναγία, επειδή είναι το υπέρτατο παράδειγμα συνεργίας του Θεού και του ανθρώπου.
Ι. Τίτλοι και σημασία
Θεοτόκος: Ο τίτλος ορίστηκε δογματικά στην Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο (Έφεσος, 431), για να προστατευθεί η διδασκαλία της Ενανθρωπήσεως. Βεβαιώνει ότι το παιδί που γέννησε ήταν αληθινός Θεός. Αν ο Χριστός είναι Θεός, τότε εκείνη είναι Μητέρα του Θεού. Η άρνηση αυτού του τίτλου είναι άρνηση ότι ο Ιησούς είναι Θεός.
Αειπάρθενος: Η Εκκλησία διδάσκει ότι η Μαρία ήταν παρθένος πριν, κατά και μετά τη γέννηση του Χριστού. Αυτό εικονίζεται με τρία αστέρια στο μέτωπο και στους ώμους της.
Οι «αδελφοί» του Ιησού: Οι λεγόμενοι «αδελφοί» του Κυρίου στην Αγία Γραφή κατανοούνται από την ορθόδοξη παράδοση είτε ως εξάδελφοι είτε ως παιδιά του Ιωσήφ από προηγούμενο γάμο (ο Ιωσήφ ήταν ηλικιωμένος χήρος). Δεν ήταν παιδιά της Μαρίας.
ΙΙ. Ζωή και καθαρότητα
Προπατορική αμαρτία: Σε αντίθεση με το ρωμαιοκαθολικό δόγμα της Αμώμου Συλλήψεως (που διδάσκει ότι η Μαρία συνελήφθη χωρίς προπατορικό αμάρτημα), η Ορθόδοξη Εκκλησία διδάσκει ότι η Μαρία γεννήθηκε με την ίδια πεπτωκυία ανθρώπινη φύση με όλους μας, υποκείμενη στην προπατορική αμαρτία και στον θάνατο.
Προσωπική αναμαρτησία: Αν και κληρονόμησε πεπτωκυία φύση, δεν διέπραξε προσωπική αμαρτία. Με τη μοναδική της αρετή, την άσκηση και την αγάπη της για τον Θεό, απέρριψε κάθε πειρασμό. Δεν ήταν παθητικό όργανο, αλλά ενεργός συμμετέχουσα, που με την ελεύθερη βούλησή της επέλεξε να πει το «ναι» στον Θεό.
Αγιότητα: Είναι «ἡ τιμιωτέρα τῶν Χερουβεὶμ καὶ ἐνδοξοτέρα ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφείμ».
ΙΙΙ. Ο ρόλος της στη σωτηρία
Η νέα Εύα: Όπως η παρακοή της Εύας οδήγησε στον θάνατο, έτσι η υπακοή της Μαρίας («γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου», Λουκ. 1:38) οδήγησε στη Ζωή. Είναι η κλίμακα από την οποία ο Θεός κατέβηκε στη γη.
Μεσιτεία: Όπως ο Χριστός την άκουσε στον γάμο της Κανά, συνεχίζει να ακούει τις πρεσβείες της για τον κόσμο. Είναι η «Χαρὰ πάντων τῶν θλιβομένων» και το «τεῖχος ἀπόρθητον» των πιστών.
IV. Προκλήσεις και αιρέσεις
Σε όλη την ιστορία η Εκκλησία χρειάστηκε να υπερασπιστεί την τιμή της Θεοτόκου απέναντι σε δύο άκρα:
Νεστοριανισμός: Υποστήριζε ότι ήταν μητέρα μόνο του ανθρώπου Χριστού (Χριστοτόκος) και όχι του Θεού. Η Σύνοδος της Εφέσου το καταδίκασε, βεβαιώνοντας ότι γέννησε ένα Πρόσωπο, που είναι Θεός και άνθρωπος.
Διάκριση από τη δυτική μαριολογία: Η Ορθόδοξη Εκκλησία διατηρεί σαφή θεολογική θέση για τη φύση της Παρθένου Μαρίας, ιδιαίτερα σε αντίθεση με μεταγενέστερα ρωμαιοκαθολικά δόγματα.
Απόρριψη της «Αμώμου Συλλήψεως»: Η Ορθοδοξία δεν δέχεται το ρωμαιοκαθολικό δόγμα (που ορίστηκε το 1854), σύμφωνα με το οποίο η Μαρία προφυλάχθηκε από το «προπατορικό αμάρτημα» τη στιγμή της σύλληψής της από τους γονείς της (Ιωακείμ και Άννα).
Προπατορική αμαρτία: Η Ορθόδοξη Εκκλησία διδάσκει ότι η Μαρία γεννήθηκε με την ίδια πεπτωκυία ανθρώπινη φύση με όλους τους απογόνους του Αδάμ. Υπέκειτο στις συνέπειες της πτώσης (όπως η θνητότητα και η δυνατότητα του πειρασμού).
Γιατί έχει σημασία: Αν η Μαρία είχε γεννηθεί με διαφορετική, «άπτωτη» φύση, θα ήταν οντολογικά χωρισμένη από την υπόλοιπη ανθρωπότητα. Επιπλέον, αν ο Χριστός είχε πάρει την ανθρώπινη φύση Του από μια μητέρα που δεν είχε την ίδια φύση με εμάς, δεν θα είχε προσλάβει ακριβώς τη φύση που χρειαζόταν θεραπεία. Όπως είπε ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος: «Τὸ ἀπρόσληπτον, ἀθεράπευτον».
Αγιότητα μέσα από αγώνα: Η δόξα της Θεοτόκου δεν βρίσκεται σε μια παθητική, αυτόματη απαλλαγή από την αμαρτία, αλλά στην ενεργό, ελεύθερη συνεργία της με τον Θεό. Αντιμετώπισε την πραγματικότητα του πειρασμού, αλλά με τη μοναδική της αρετή, την άσκηση και την απέραντη αγάπη της για τον Θεό, επέλεξε να μην αμαρτήσει. Η αγιότητά της είναι νίκη της ελεύθερης βούλησης με τη βοήθεια της χάριτος, και την καθιστά το υπέρτατο πρότυπο για όλους τους χριστιανούς.
Λύτρωση: Και η ίδια χρειαζόταν σωτηρία. Ονομάζει τον Θεό «σωτῆρά» της στη Μεγαλυνάριο ωδή («ἠγαλλίασε τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ σωτῆρί μου», Λουκ. 1:47), επειδή σώθηκε από τον Υιό της, που λύτρωσε την ανθρώπινη φύση την οποία προσέλαβε από εκείνη.
V. Η Κοίμηση
Η επίγεια ζωή της Θεοτόκου τελείωσε με το γεγονός που ονομάζεται Κοίμηση.
Η σύναξη των Αποστόλων: Η παράδοση λέει ότι οι Απόστολοι συγκεντρώθηκαν θαυματουργικά από τα πέρατα της γης για να είναι παρόντες στην κοίμησή της.
Η μετάσταση στους ουρανούς: Όπως ο Υιός της, πέθανε, αλλά το σώμα της δεν είδε φθορά. Μετέστη στους ουρανούς για να στέκεται στα δεξιά του Χριστού, όπου συνεχίζει να πρεσβεύει για τον κόσμο.